گلاب

گلاب

گلاب سنگین و گلاب دو آتیشه ؛ در فرهنگ ایرانی‌ عرقیات گیاهی از گذشته تا به امروز از جمله موادی محسوب می‌شوند که طرفداران زیادی داشته و گل سر سبد آن‌ها گلاب است. این ماده به حدی خواص و کاربرد دارد که تصمیم داریم در ادامه به ارائه‌ی توضیحات مفصلی در رابطه با آن بپردازیم.

گیاه شناسی
انواع گل محمدی
انواع گلاب
روش تولید و کاربرد انواع گلاب
اسانس
انواع اسانس
جدول ارزش غذایی ۱۰۰ گرم
ماده‌ موثره دارویی
ترکیبات ایجادکننده رنگ
عوامل شیمیایی ایجاد کننده بوی
مکانیسم اثربخشی گلاب
فواید و مضرات
بیماری‌های قابل درمان
کاربردها و روش‌های استفاده
شرایط نگهداری
روش تولید
اجزای تشکیل دهنده گلابگیری به روش سنتی
اجزای تشکیل دهنده گلابگیری به روش صنعتی
گلاب رویال ستیاگل – زر عطار

ویژگی‌های گیاه‌شناسی گل محمدی

ماده‌ی اولیه‌ی گلاب گلی زیبا و صورتی رنگ به نام گل محمدی می‌باشد. گل محمدی یک نمونه از انواع گل‌ رز است که این گیاه همانند سایر هم نوعان خود دارای درختچه‌های پرپشت به همراه خارهای ریز می‌باشد. گلبرگ‌های آن نیز قلبی شکل و متراکم هستند. خشکی هوا شاخصه‌ی اصلی محیط‌هایی که گل محمدی می‌تواند در آن تاب بیاورد که این موضوع مناطقی از جمله فارس، کرمان و کاشان را مناسب کشت این گل ها می کند. آبیاری سالانه دو تا سه بار می‌تواند مایحتاج آب این گل‌ها را فراهم کند و در مناطقی که بارندگی بالای ۲۵۰ میلی‌متر باشد اصلا نیاز به آبیاری هم نخواهد بود.

  انواع گل محمدی

اکثر گونه‌های گل محمدی آسیایی هستند اما نمونه‌هایی نیز وجود دارند که اصالتا متعلق به اروپا، شمال آمریکا و شمال غرب آفریقا می‌باشند. برگ‌های گل‌ محمدی، مرکب از ۷ برگچه دندانه‌دار بوده که تعداد آن به ندرت تا ۹ عدد افزایش پیدا می‌کند و شامل دورگه‌هایی از دو گونه Rosa gallica و Rosa canina هستند.
در ایران گل‌های محمدی انواع مختلفی از جمله صد پر، گل سرخ تبریز، گل سرخ کازرون، گل سرخ میمند و گل سرخ سمیرم دارند که هر کدام خواص و ویژگی‌های خاص خود را دارا هستند. گونه Rosa damascene اصلی ترین گونه برای گلاب‌گیری می‌باشد.

اینفوگرافی گلاب
 

انواع گلاب

درجه‌بندی درجه ۱ درجه ۲
نوع گلاب سنگین سبک
مقدار اسانس موجود در ۱۰۰ میلی‌لیتر ۳۵ میلی‌گرم ۱۵ میلی‌گرم

• گلاب سنگین یا درجه یک
در ۱۰۰ سی سی از این گلاب ها ۳۵ میلی گرم اسانس وجود دارد.
• سبک یا درجه دو
در ۱۰۰ سی سی از این نمونه ها ۱۵ میلی گرم اسانس وجود دارد.
• گلاب دو آتیشه یا دوبار تقطیر
برای تهیه‌ی این نمونه ها باید بعد از گلاب‌گیری گل‌ها را درون گلاب به دست آمده ریخت و بار دیگر عملیات تقطیر صورت گیرد. از آن جایی که در تقطیر دوم به جای آب از گلاب استفاده می‌شود غلظت این نوع بسیار بیشتر نوع معمولی می‌باشد.
• سه آتشه یا گلاب سه بار تقطیر
اگر این گلاب دو آتیشه بار دیگر وارد فرایند تقطیر شود تبدیل به گلاب سه آتشه می‌گردد که دارای بیشترین غلظت اسانس در این محصولات نسبت به سایرین است.
گلاب دو آتیشه و سه آتشه در مقادیر کمی تولید می‌شوند و مصارف خاصی دارند.
• پس‌آب
اگر عمل تقطیر مجددا بر روی تفاله‌های موجود از گلاب‌گیری اول انجام شود گلاب پس آب به دست می‌آید که بسیار رقیق است و کیفیت و عطر کمتری دارد و به آب معطر معروف است و تقریبا هیچ خاصیت دارویی ندارد.

روش تولید و کاربرد

گلاب اول از تقطیر گل‌های محمدی تازه و پس از جدا کردن اسانس اول، حاصل از تقطیر بدست می آید.

مایعی زلال و بی رنگ است.

تمام ترکیبات شیمیایی موجود در اسانس در این نوع وجود دارد.

معمولا به صورت خام به فروش نمی رسد.

در ایران این این محصول در مخازن مخصوصی ذخیره شده و به تدریج با آب مقطر تا رسیدن به درصد معینی از اسانس رقیق شده و پس از پاستوریزه شدن و بسته بندی برای فروش عرضه می‌شود.

گلاب دوم از تقطیر مجدد گلاب اول و پس از جدا کردن اسانس حاصل از تقطیر به دست میآید.

حاوی مقادیر کمی از اجزاء فرار موجود در گل محمدی (حداکثر ۴۰ میلی گرم در ۱۰۰ میلی گرم) است.

به صورت مایعی بی رنگ و زلال است.

در جهان گلاب دوم به عنوان محصول فرعی گل محمدی و در کنار اسانس دوم که برای تهیه اسانس تام استحصال می‌گردد تهیه می‌شود.

در ایران به دلیل عرضه مستقیم گلاب اول رقیق شده و عدم استحصال اسانس دوم از این محصول عملا جایگاهی

ندارد.

گلاب حاصل از انحلال اسانس در آب مقطر اسانس تام طی یک مرحله از دستگاه‌های تقطیر مداوم  استحصال می‌گردد.

بر خلاف دستگاه‌های تقطیر معمولی، نوع تقطیر مداوم  مقدار ناچیزی گلاب تولید می‌کنند.

در مقیاس صنعتی از اسانس برای تولید گلاب استفاده می‌شود.

اسانس تام حاصل از این دستگاه‌ها پس از فرآوری و خالص سازی به مقدار معین در آب مقطر حل شده و گلاب با کیفیت‌های متنوع به دست می‌آید.

امروزه در کارخانه‌های صنعتی فراوری گل محمدی در جهان، عموتا از این نوع برای تهیه گلاب (Rose Water) استفاده می‌شود.

این نوع دستگاه‌ها در ایران وجود ندارد.

اسانس

ماده روغنی فراری که از تقطیر گل محمدی و فراورش گلاب پدید می‌آید، اسانس یا عطر نامیده می‌شود. اسانس گل سرخ بیشتر در قسمت فوقانی گلبرگ‌ها وجود دارد و از گونه‌های Rosa centifolia، R.moschata، R.alba به نحوی که ذکر شد، تهیه می‌گردد ولی نوع مرغوب آن از گیاه اصلی یعنی R.damascena بدست می‌آید. اساسا ۴ گونه از رز، برای تولید اسانس وجود دارد که شامل گل رشتی(گل رز فرانسوی)، گل محمدی، رز قرمز پرپر، نسترن می‌باشد. اسانس رز، در مراکش و فرانسه از رز قرمز پرپر، در مصر از رز فرانسوی، در چین از رز رکوسا و دیگر رزهای وحشی تولید می‌شود. اما ترکیه و بلغارستان مهمترین تولیدکنندگان اسانس گل رز درجهان هستند که اسانس رز را، از گل محمدی بدست می‌آورند.

سه نوع اسانس حاصل از گل محمدی

اسانس اول از تقطیر گل محمدی تازه با بخار آب بدست می‌آید.

به صورت لایه‌ای از مایع زرد رنگ بر سطح گلاب حاصل از تقطیر شناور است.

حاوی اجزائی از اسانس تام گل محمدی است.

حلالیت کمتری در آب دارند.

از هیدروکربن‌های اشباع واحد ۱۴ تا ۲۳ کربن تشکیل شده است.

بر اثر سرد شدن به حالت جامد در می‌آید.

بخش اعظم اسانس گل محمدی تولیدی ایران در حال حاضر از این نوع است.

اسانس دوم اگر گلاب حاصل از تقطیر گل محمدی که به گلاب اول معروف است را مجددا با بخار آب تقطیر شود، اسانس دوم و گلاب دوم بدست می‌آید.

به صورت لایه ای از مایع زرد رنگ بر سطح گلاب دوم ظاهر می‌شود.

مقدار آن تقریبا دو برابر اسانس اول و از نظر کیفیت بسیار مرغوب‌تر است.

حاوی مواد معطر موجود در گل محمدی است.

در اثر سرد شدن جامد نمی شود.

اسانس تام با ارزش‌ترین محصول گل محمدی است.

به طلای مایع (Liquid Gold) معروف است.

از افزودن اسانس اول و دوم گل محمدی به یکدیگر حاصل می شود.

ارزش غذایی در هر 100 سی‌سی گلاب

ارزش غذایی در هر ۱۰۰ سی‌سی گلاب

بدیهی است که ارزش غذایی گلاب با توجه به نوع و غلظت آن متفاوت می‌باشد. اما به طور کلی در هر صد سی سی از آن:

  • ۸ گرم کالری
  • ۲.۱ کربوهیدرات
  • ۲ گرم شکر
    ضمن این که هر بطری سرشار از ویتامین E و C می‌باشد. استاروپنین، فنیل اتانول، تانن، پکتین، سیترنلول و گرانتول و سایر ترکیبات مفید شامل فلاونوئیدها، آنتوسیانینها، ترپن‌ها، گلیکوزیدها از جمله موادی هستند که منجر به تنوع خواص گلاب دو آتیشه و گلاب سنگین شده‌اند.

 

ترکیبات شیمیایی فعال موجود در گلاب

ترکیب شیمیایی درصد موجود در گلاب ساختار مولکولی
فنیل اتیل الکل                   C8H10O ۶۹.۷ – ۸۱.۶
لینالول                           C10H18O ۱.۵ – ۳.۳
سیترونلول ‌                     C10H20O ۱.۸ – ۷.۲
نرول                              C10H18O ۰.۲ – ۴.۲
ژرانیول                          C10H18O ۰.۹ – ۷.۰

ترکیبات شیمیایی فعال موجود در گلاب

ترکیبات ایجادکننده رنگ

رنگ هر گل وابسته به مولکول‌ رنگدانه‌های موجود در گلبرگ‌ها است که در دو گروه عمده آنتوسیانینها و کاروتنوئیدها قرار می‌گیرند. ترکیبات آنتوسیانین عامل ایجاد طیف رنگی قرمز و ترکیبات کاروتنوئیدی مسئول ایجاد رنگ زرد و نارنجی هستند و معروف‌ترین عضو این گروه بتاکاروتن موجود هویج است که در گوجه فرنگی و فلفل رنگی نیز وجود دارد. تنوع رنگ در گونه‌های گل سرخ بدلیل وجود انواع مختلفی از کاروتنوئیدها که باعث ایجاد رنگ‌های مختلف می‌شود.

عوامل شیمیایی ایجاد کننده بوی گلاب

کتون‌ها و ترکیبات ترپنی شامل geraniol،nerol ، citronellol، و farnesol عامل ایجاد بوی بی‌نظیر گل محمدی هستند.

مکانیسم اثربخشی گلاب

متابولیت‌های ثانویه که اثرات دارویی گل محمدی بر سیستم عصبی را برعهده دارد، شامل لینالول و ژرانیول است.
ژرانیول موجود در این گیاه بر سیستم گابا (GABA) تأثیرگذاشته و سبب آرام بخشی می شود. مطالعات آزمایشگاهی نشان داده که مواد موثره موجود در این گیاه بر سیستم اعصاب مرکزی اثر گذاشته و از واکنش‌پذیری هیپوتالاموس و هیپوفیز جلوگیری می نماید.
لینالول موجود در گلبرگ‌های گل محمدی بر سطح نورآدرنالین و دوپامین موثر است و باعث افزایش آن‌ها می‌گردد که موجب مکانیسم‌های احتمالی اثر ضدافسردگی این گل است.
گل محمدی از طریق اثر بر سیستم لیمبیک بویژه آمیگدال و هیپوکامپ اثرات سایکولوژیک خود را اعمال می‌کند و عملکردی مشابه با بنزودیازپین دارد که موجب افزایش GABA در آمیگدال می شود. لینالول هم چنین موجب مهار آزاد شدن استیل کولین و تغییر عملکرد کانال یونی در محل اتصال نوروماسکولار می شود.

فواید و مضرات

تا امروز ضرر خاصی برای گلاب دو آتیشه و گلاب سنگین گزارش نشده و تنها کسانی که به مواد موجود در آن حساسیت دارند ممکن است در اثر استفاده زیاد دچار قرمز، خارش و التهاب پوستی شوند. اما تا دلتان بخواهد خاصیت دارند و در بهبود خیلی از بیماری‌ها و مشکلات جسمی و روحی موثر می‌باشند که در ادامه تعدادی از آن‌ها را ذکر کرده‌ایم.

بیماری‌های قابل درمان با گلاب

این محصول می‌تواند در کاهش علائم، پیشگیری و بهبود برخی بیماری‌ها کمک کند:

  • موثر در تقویت مغز و پیشگیری از بیماری‌های زوال عقل از جمله آلزایمر
  • بهبود سر درد
  • درمان بیماری‌های چشمی به ویژه آن‌هایی که ناشی از عفونت می‌باشند
  • پیشگیری و درمان بیماری‌های پوستی
  • تقویت ریشه و ساقه مو
  • برطرف کننده مشکلات گوارشی و هضم
  • دارای مقدار زیاد آنتی اکسیدان
  • تسریع ترمیم زخم‌ها و سوختگی‌ها
  • ضد استرس و ضد افسردگی به سبب خاصیت آرام‌بخشی‌ که دارد
  • مفید برای سرما خوردگی و گلودرد
  • درمانگر بیماری‌های دهانی مانند برفک و آفت و استحکام لثه‌ها ضمن این که بوی بد دهان نیز از بین می برد.
  • رفع خستگی و افزایش نشاط
  • کنترل فشار خون و کاهش التهاب
  • بهبود دهنده عملکرد قلب
  • عملکرد مجاری تنفسی و خاصیت ضد التهابی
  • درمان کبد چرب
  • بهبود مشکلات اعصاب و روان
  • تاثیرگذار برای رفع عفونت‌ها
  • چربی سوزی و لاغری

روش استفاده و کاربردها

• استفاده از گلاب دو آتیشه به عنوان ماده‌ای معطر در انواع کیک و شیرینی، حلوا و شله زرد، مرباها و خوراکی‌هایی از این قبیل، ضرورت دارد.
‌ در خیلی از موارد یک لیوان شربت گلاب می‌تواند به شدت آرام‌بخش و تسکین دهنده‌ی برافروختگی‌ها باشد.
• از آن جایی که گلاب برای پوست و مو نیز خواص متعددی دارد از آن در ساخت انواع ماسک صورت و یا امولسیون‌های مو نیز استفاده می‌شود. در نتیجه می‌توان از آن‌ به شکل موضعی نیز استفاده کرد.
• از گلاب دو آتیشه به عنوان عطر و یا ماده‌ی اولیه ساخت عطر نیز استفاده می‌شود.

شرایط نگهداری

برای نگهداری صحیح از گلاب دو آتیشه و گلاب سنگین شما نیاز به یخچال ندارید اما بدیهی است که نباید آن ها را در معرض نور خورشید و یا در محیط-های بسیار گرم قرار دهید. سعی کنید از شیشه یا بطری‌هایی استفاده نمایید که سر آن‌ها به درستی بسته شود و اگر بیش از حد نیازتان این محصول برداشتید مابقی را به داخل بطری برنگردانید.
ضمن این که به هیچ وجه به عرقیات آب اضافه نکنید چرا که در عرض یک روز باعث خراب شدن آن ها می‌شوید.

روش‌های تولید گلاب

گلاب را هم می‌توان به طریقه‌ی سنتی و هم صنعتی تولید کرد.
*بهتر است بدانید برخی ترکیبات شیمیایی موجود در گل رز در اثر حرارت زیاد از بین می‌رود و خاصیت دارویی مایع حاصل از تقطیر کمتر می‌شود. ولی روش تولید گلاب دو آتیشه ستیاگل که تحت نظارت شرکت زرعطار انجام می‌شود، بگونه‌ای است که مواد موثره آن کمترین آسیبی می‌بینند و اثربخشی دارویی به بهترین شکل حفظ می‌گردد.*
• سنتی
در شیوه‌ی سنتی که روش نیاکانمان نیز می‌باشد گل محمدی را داخل دیگ مسی می ریزند و تقریبا به ازای هر یک کیلوگرم گل، ۱ لیتر آب اضافه می‌کنند که البته نسبت آب به گل بستگی به نوع این محصول دارد. سپس با کمک یک واشر باید سر دیگ را محکم بست و با قرار دادن لوله‌های آلومینیومی زیر دیگ را روشن کرده و بعد از گذشت تقریبا ۱۰ دقیقه محتویات به جوش می‌آید. بخار حاصل، از طریق لوله وارد پارچ مسی که در آن آب سرد قرار دارد، می‌گردند که بر اثر تماس با دیواره های سرد پارچ تقطیر شده و در نهایت گلاب تشکیل می‌شود. این پروسه ۵ تا ۷ ساعت به طول می‌انجامند و حدودا از هر ۱.۵ کیلو گل ۵۰۰ گرم عرق غلیظ به دست می‌آید.

اجزای تشکیل دهنده گلابگیری به روش سنتی

اجزای تشکیل دهنده گلابگیری به روش سنتی

جزء تشکیل دهنده کاربرد جنس
دیگ مخزن آب و گلاب دو آتیشه مس
کلاهک دیگ مس
لوله (نیچه) انتقال بخار حاصل از جوشیدن آب و گل آلومینیوم
پارچ مخزن ذخیره گلاب دو آتیشه مس
چراغ کوره (شاخ) دستگاه گرم کننده سوخت؛ نفت و گازوئیل

• صنعتی
در روش صنعتی از ابزار آلات مخصوص استفاده می‌شود و دستگاه‌های گرمایش کارخانه‌های گلابگیری از یک دیگ بخار تشکیل شده با سوخت نفت و گاز کار میکند و بخار تولید شده از طریق لوله‌های گوناگون به جایگاه تولید منتقل می‌شود.

اجزای تشکیل دهنده گلابگیری به روش صنعتی

اجزای تشکیل دهنده گلابگیری به روش صنعتی

جزء تشکیل دهنده کاربرد جنس
دیگ مخزن آب و گلاب مس
کلاهک دیگ مس
لوله انتقال بخار از دیگ به منبع سردکن مس یا استیل
منبع سردکن منبع استوانه‌ای و دارای لوله‌های عمودی که در آن‌ها آب سرد جریان دارد و عمل تقطیر را انجام می‌دهد آلومینیومی
لوله انتقال گلاب به لوله اصلی مس
دماسنج در جلوی لوله انتقال گلاب قرار دارد و تنظیم درجه دمای این محصول فراورش شده را انجام می‌دهد
لوله اصلی گلاب حاصل از دیگ را به مخزن پایه منتقل می‌کند. مس یا استیل
مخزن پایه منبع ذخیره است که گلاب را بوسیله پمپ به بخش شیشه پرکن منتقل می‌کند مس یا استیل

گلاب ستیاگل – زرعطار

در این قسمت به تحلیل آنالیز گلاب‌های رویال تولید شده در زیرنظر زرعطار می‌پردازیم:
همانطور که در بخش‌های مختلف این مقاله به آن پرداختیم، این محصول برای اینکه خاصیت اثربخشی درمانی داشته باشد باید دارای برخی ترکیبات شیمیایی به مقدار قابل تاثیرگذاری داشته باشد.
اسانس موجود در گلاب رویال بیش از ۳۰۰ PPM است و جزء دسته  گلاب سنگین محسوب می‌شود.
لینالول، فنیل اتیل الکل، آلفا ترپینئول، نرول، ژرانیول و متیل اوژنول ترکیبات شمیایی با خاصیت دارویی گل رز می‌باشند که پس از تقطیر در گلاب رویال ستیاگل – زرعطار موجود است.
انجام تحقیقات و توسعه روش‌های تولید نسبت به شیوه‌ی گلاب‌گیری مرسوم، به تضمین کیفیت موثر گلاب ستیاگل – زرعطار می‌انجامد.
“برای درک بهتر ppm می توانید نصف قاشق غذا خوری را نسبت به یک استخر شنای استاندارد المپیک در نظر بگیرید”

گردآورندگان

 

  • نویسنده مسئول: مبینا عظیمی‌پور

واحد تضمین کیفیت (QA) زر عطار نوین فارمد ایرانیان Azimipour@attarmarket.com

  • میلاد درجه

واحد تحقیق و توسعه (R & D) زر عطار نوین فارمد ایرانیان

  • مجتبی فتحی

واحد تحقیق و توسعه (R & D) زر عطار نوین فارمد ایرانیان

دیدگاه‌ خود را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

احتیاط مصرف